Az.shafaqna.com olaraq, bu gün sizinlə təxminən 850 il əvvəl müasir xəritəyə son dərəcə yaxın dünya xəritəsi hazırlamış bir müsəlman alim haqqında danışacağıq. Məşhur səyyah Vasko da Qama da öz fəaliyyətində məhz onun işlərindən istifadə edib.
Dünya xəritəsini ilk dəfə tərtib edənlərdən biri Məhəmməd ibn əl-İdrisi olub. Onun haqqında maraqlı məqamlardan biri budur ki, o, İmam Həsənin (ə) nəslindəndir. Əl-İdrisi miladi 1099-cu ildə Əndəlüsün Səuta şəhərində anadan olub.
Əl-İdrisi təhsilini Kordovada alıb. O, coğrafi məlumatlar və bitki nümunələri toplamaq məqsədilə Avropa, Afrika və Asiya da daxil olmaqla, çoxsaylı uzaq ərazilərə səyahət edib. Bir neçə il fasiləsiz səfərlər etdikdən sonra Yer səthinin təxmini xəritəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər məlumat və dəqiq ölçmələr toplayıb.
Onun şöhrəti və peşəkarlığı sonda Siciliyanın norman kralı II Rocerin diqqətini cəlb edib. Kral ona müasir dünya xəritəsi hazırlamağı təklif edib. Əl-İdrisi Əndəlüsü tərk edərək Siciliyaya köçüb və 1166-cı ildə vəfat edənədək norman kralının sarayında çalışıb.
Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, Məhəmməd əl-İdrisi böyük coğrafiyaşünas, kartoqraf, botanik, səyyah və şair olub. Qərbdə o, əsasən Siciliya kralı Rocer üçün gümüş kürədən istifadə etməklə qlobus hazırlamış coğrafiyaşünas kimi tanınır.
Əl-İdrisinin elmi əsərləri
Əl-İdrisinin coğrafiya elminə verdiyi töhfəni həddindən artıq qiymətləndirmək çətindir. Onun “Nüzət əl-Müştaq fi İxtiraq əl-Afaq” (“İqlimlərdə səyahət etmək istəyən şəxsin sevinci”) adlı əsəri, həmçinin “Rocer kitabı” kimi tanınan coğrafi ensiklopediya Avropa ölkələri, Afrika və Asiya haqqında ətraflı xəritələri və geniş məlumatları özündə birləşdirir.
Əl-İdrisi ensiklopediyasını olduqca qeyri-adi üsulla hazırlayıb. Şəxsi səyahətləri və elmi bilikləri ilə yanaşı, uzaq ölkələrə səfər etmiş bir neçə savadlı insanı rəssam və çertyojçuların müşayiəti ilə müxtəlif ərazilərə göndərib. Bu şəxslər öz ölkələrinə qayıtdıqdan sonra Əl-İdrisi onların topladığı məlumatları öz traktatına əlavə edib.
O, sahə müşahidələri nəticəsində əldə edilən məlumatlardan, eləcə də daha əvvəl yaşamış ərəb və yunan coğrafiyaşünaslarının məlumatlarından istifadə edərək mövcud bilikləri yeniləyib.
Kitabın və onunla əlaqəli xəritələrin hazırlanmasına təxminən 15 il vaxt sərf olunub. Bu əsər, şübhəsiz ki, ərəb coğrafiyasının ən maraqlı abidələrindən biridir. Bundan başqa, kitab XII əsr Avropası haqqında yazılmış ən geniş və ətraflı coğrafi əsər hesab olunur.
Əl-İdrisi daha əhatəli “Rəud-ünnas və Tücat ən-Nəfs” (“İnsanların sevinci və ruhların zövqü”) adlı ensiklopediya da hazırlayıb.
Əl-İdrisinin Timbuktudan yuxarıda yerləşən Niger, Sudan və Nil çayının yuxarı axarları haqqında məlumatları qeyri-adi dəqiqliyi ilə seçilirdi. Üç əsr ərzində coğrafiyaşünaslar onun xəritələrini, demək olar ki, heç bir dəyişiklik etmədən köçürüblər.
Onun əsərində Nil çayının başlanğıcını təşkil edən göllərin bir-birinə nisbətdə yerləşməsi müasir xəritədəki göstəricilərdən ciddi şəkildə fərqlənmir.
Məhz Əl-İdrisi təxminən 400 kiloqram ağırlığında gümüşdən böyük qlobal xəritə hazırlayıb. O, həmin xəritədə yeddi qitəni, ticarət yollarını, gölləri və çayları, böyük şəhərləri, düzənlikləri və dağları son dərəcə dəqiq şəkildə təsvir edib.
Məlum olduğu kimi, bu, coğrafiya sahəsində nəhəng bir iş idi və ehtimal ki, orta əsrlərdə Avropa, Şimali Afrika və Qərbi Asiyanın hazırlanmış ən dəqiq xəritəsi sayılırdı.
Yerin kürə formasında olması fikri xristian dünyasında inqilabi ideya hesab olunurdu, çünki həmin dövrdə Yer kürəsinin düz olduğuna inanılırdı. Əl-İdrisi isə Yerin dairəvi olduğuna əmin idi. O, hətta Yer kürəsinin çevrəsinin 22 900 mil olduğunu hesablamışdı ki, bu göstərici müasir ölçüdən 8 faiz fərqlənir.
Alim Yer kürəsi ilə bağlı bu inqilabi fikrini belə izah edirdi:
“Yer kürə formasındadır və sular ona yapışaraq Yer səthindəki təbii tarazlıq sayəsində onun üzərində qalır, hava isə heç bir dəyişikliyə məruz qalmır. O, yumurtanın içindəki sarı kimi fəzada sabit qalır. Hava onu hər tərəfdən əhatə edir.”
Əl-İdrisinin “Kitab nüzət əl-müştaq” əsəri təsviri və astronomik coğrafiyanı birləşdirmək istiqamətində ciddi cəhd idi. Bu kitab digər əsərləri qədər möhtəşəm deyildi. Görünür, bunun səbəbi həmin dövrdə coğrafiyanın bəzi həqiqətlərinin hələ müəllifə məlum olmaması idi. Buna baxmayaraq, əsər böyük coğrafi irs nümunələrindən biri hesab olunur.
O, həmçinin diametri təxminən 80 düym, çəkisi isə 300 funtdan çox olan böyük disk üzərində dünya xəritəsi hazırlayıb. Xəritə gümüşdən hazırlanmışdı.
Əl-İdrisinin digər mühüm töhfələrindən biri dərman bitkiləri ilə bağlı araşdırmaları olub. Bu tədqiqatlar “Kitab əl-Cami li-Sifat Əştat ən-Nəbatat” (“Dərman bitkiləri haqqında sadə kitab”) adlı əsərdə əksini tapıb.
O, dərman bitkiləri ilə bağlı bütün mövcud ədəbiyyatı araşdıraraq yenidən nəzərdən keçirib və belə nəticəyə gəlib ki, qədim Yunanıstan dövründən etibarən bu bilik sahəsinə çox az sayda yeni və orijinal məlumat əlavə olunub.
Əl-İdrisi səfər etdiyi bütün ərazilərdə dərman bitkiləri toplamağa başlayıb. Buna görə də onun tibbi elmə çoxsaylı yeni dərman bitkiləri əlavə etdiyi və onların xüsusiyyətlərini qiymətləndirdiyi hesab olunur.
O, bitkilərin adlarını yunan, fars, hindi, latın, bərbər və ərəb dilləri də daxil olmaqla, müxtəlif dillərdə qeyd edib.
Əl-İdrisi gördükləri haqqında yazan səyyah idi. Tədqiqatçılar onun əsərlərini çox vaxt Marko Polonun işləri ilə müqayisə edirlər. Lakin Əl-İdrisinin fəaliyyəti Polonun əsərləri ilə müqayisədə daha elmi və ümumilikdə daha obyektiv xarakter daşıyırdı.
Əl-İdrisinin kitabları ilkin əlyazma formasında qorunub saxlanıldığı halda, Marko Polonun əsərləri əsasən sonrakı dövrlərdə köçürülmüş nüsxələr şəklində mövcuddur və zaman keçdikcə həmin mətnlərdə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verib.
Əl-İdrisi, şübhəsiz ki, coğrafiya və botanika sahələrində orijinal əsərlər yaratmış böyük coğrafiyaşünas və səyyah olub. Bir sıra tarixçilər onu orta əsrlərin ən böyük coğrafiyaşünası və kartoqrafı hesab edirlər. Onun əsərləri latın dilinə tərcümə olunaraq həm Şərqdə, həm də Qərbdə əsrlər boyu coğrafiya üzrə əsas mənbələrdən və istinad kitablarından biri kimi istifadə edilib.
